Wie deelneemt aan een realityshow, doet dat vaak als bewuste carrièrekeuze. Dat zegt communicatiewetenschapper Tim Raats (VUB) naar aanleiding van de 25e verjaardag van de realityshow ‘Big Brother’. Tegelijk worden deelnemers intussen veel beter begeleid om met de gevolgen van hun deelname op sociale media om te gaan.

‘Big Brother’ was niet de eerste realityshow in Vlaanderen, maar wel de meest baanbrekende. “Het zette het genre op de kaart in Vlaanderen en zorgde voor een grote vloed aan realityshows”, zegt communicatiewetenschapper Tim Raats (VUB) in De Wereld Vandaag op Radio 1.

Dag op dag 25 jaar geleden vond de allereerste finale van het programma plaats , waarbij gewone Vlamingen dagenlang werden gevolgd met verborgen camera’s. “Voor het eerst bracht televisie mensen samen die elkaar vooraf niet kenden en plaatste ze hen in een volledig kunstmatige, maar tegelijk ‘authentieke’ leefomgeving”, zegt hij.

Met alle gevolgen van dien, want de deelnemers van ‘Big Brother’ en de gelijkaardige programma’s kwamen uitvoerig aan bod in de roddelpers. “Die situatie was opmerkelijk: enerzijds werden deelnemers nog nooit zo authentiek weergegeven, toch werden ze in de pers als personages behandeld. Er werd over hen geschreven zonder dat ze zich konden verweren. Veel meer dan bij bv’s vandaag gingen hun verhalen een eigen leven leiden.”

Daarom zetten tv-makers vandaag meer in op begeleiding en bescherming van hun deelnemers. Zeker in het socialemediatijdperk is dat des te belangrijker geworden. “De deelnemers van De Mol worden bijvoorbeeld getraind in hun omgang met de pers en hun gebruik van sociale media”, zegt Raats.

Toch is die bescherming volgens hem niet altijd en overal gegarandeerd. “Net door het vaak goedkope karakter van het genre kan die mate van bescherming wisselvallig zijn. Alles hangt af van de kwaliteit van de makers of studio.”

Economische model

Het programma sloot volgens hem perfect aan bij waar de Vlaamse televisie op dat moment naar op zoek was. “In een snel uitdijend landschap aan zenders bleken kijkers een sterke voorkeur te hebben voor lokale programma’s. Er was een nood aan formats die snel en relatief goedkoop geproduceerd konden worden.”

Ook culturele factoren zouden hebben kunnen meespelen volgens hem, zoals de steeds individualistischere samenleving: mensen zouden steeds meer geïnteresseerd zijn in het individu. Tegelijk heeft het genre volgens Raats ook gewoon een beproefd recept. “De combinatie van conflict en het meeleven met en supporteren voor individuele kandidaten spreekt kijkers blijvend aan. Bij programma’s als ‘Mijn Restaurant’ is het eigenlijk nooit nodig geweest om het basisconcept aan te passen.” 

De goedkope productiekosten van het genre waren lang het voordeel ervan. Toch lopen de kosten vandaag steeds vaker op, zegt Raats. Om rendabel te blijven, zijn makers dus genoodzaakt om kosten te drukken. Dat leidt vaak tot zeer doordachte keuzes in hoe kandidaten worden ingezet en welke verhaallijnen worden uitgewerkt.

“Een voorbeeld daarvan is ‘Blind getrouwd’, waar koppels samen op huwelijksreis gaan. Dat is narratief interessant, maar eigenlijk ook een duidelijke kostenbesparing”, zegt hij. Het aantal draaidagen kan geconcentreerd worden en er hoeven ook niet al te veel deelnemers te zijn. “En dus zijn er minder middelen en mensen nodig om het concept te doen werken.”

Toekomst

Waar zit Raats het genre naartoe evolueren over 25 jaar? Dat is sowieso een moeilijke voorspelling om te maken, zegt hij, al tekenen bepaalde evoluties zich nu al af. Om te beginnen bij de deelnemers: “Steeds vaker nemen die doelbewust deel aan zulke programma’s om zo hun eigen carrière een duwtje te geven.” Denk bijvoorbeeld aan muzikanten of content creators.

Ook een duidelijke evolutie volgens hem: bekende Vlamingen duiken steeds vaker ‘authentiek’ op in realityprogramma’s. “Bekende Vlamingen waren vroeger al aanwezig in reality-tv, maar toen lag de nadruk vooral op het fish out of water-principe: een BV werd in een ongebruikelijke of absurde situatie geplaatst.”

Vandaag wordt er veel sterker ingezet op de persoonlijkheid van de deelnemende BV. “In programma’s zoals ‘Het Huis’ zie je dat duidelijk: die formats halen steevast de media, omdat er vaak ingrijpende verhalen, trauma’s of persoonlijke bekentenissen gedeeld worden”, zegt hij.

En ook wat vaststaat volgens de communicatiewetenschapper is dat sociale media nog belangrijker zullen worden. “Het medialandschap zal nog meer multimediaal worden. Reality-tv zal zich afspelen in een combinatie van televisie, sociale media en online platforms.”

Tegelijk zal de kijkervaring meer gericht zijn. “Daarbij is het niet langer de bedoeling om een zo groot mogelijk publiek te vinden, maar wel een zo betrokken mogelijk publiek dat veel interageert met de inhoud”, zegt hij. “En zo zullen de formats ook steeds internationaler worden, met vertakkingen binnen bepaalde landen of net over verschillende landen heen.”